بنام خدا

تحلیل جرائم قابل گذشت

 مطلب زیر خلاصه ای از مباحث طرح شده در جمع قضات محترم دادسرا و دادگاه های استان آذربایجان غربی بود که در زیر نقل می شود.

 مقدمه:

حقوق جزا حقوق پاسبان ارزش های فردی و اجتماعی است که قانون گذار در هر زمان و مکانی، ارزش های مورد قبول جامعه و فرد را، آنجا که اهمیت آن ها به اندازه ای است که موجب خلل در حقوق فردی و اجتماعی و یا خلل در ارکان حکومتی می شود، با حربه مجازات سرکوب می کند.می توان گفت که حقوق جزا حقوق ضمانت اجرا های کیفری است. نگرش قانون گذار به ارزش ها چه در حقوق خصوصی و چه در حقوق کیفری در جوامع مختلف غیر همگون و متفاوت است، چه آنکه در حقوق خصوصی ، نقض آن ها، ضمانت اجراهایی مانند فسخ و بطلان و بی اعتباری را به همراه دارد، اما در حقوق کیفری گاه ارزش ها آن اندازه اهمیت پیدا می کنند که قانون گذار به خاطر نقض آن ها از حربه مجازات استفاده می کند.در میان ارزش هایی که پیامد های کیفری را به دنبال دارد باز مواجه با نوعی تبعیض قانون گذاری در چگونگی تعقیب، محاکمه و مجازات هستیم، هر چند این تبعیض در حقوق فرانسوی که حقوق ما  بنحوی از زمان مشروطیت تاکنون تحت تأثیر آن بوده است؛ از دیدگاه جرائم قابل گذشت یا غیر قابل گذشت ،رنگ باخته است به طوری که در حقوق آن کشور تعداد کمی از جرائم قابل گذشت به شمار می آیند ؛در حقوق ایران با بومی سازی مقررات و قوانین بیگانه، جرائم قابل گذشت فراوان تر و تأثیر گذارتر است چه آن که در حقوق کشور بیگانه اصل بر تعقیب جرائم است به طوریکه در آن کشور « قاعده کلی این است که شکایت بزه دیده در تصمیم به امر تعقیب نقشی ندارد و تنها یک اعلام جرم ساده به مقام های عمومی صلاحیت دار محسوب می شود بدین سان مقام تعقیب (دادستان شهرستان) می تواند بدون دریافت شکایت موضوع را تعقیب و یا با وجود دریافت شکایت آن را بایگانی نماید.»

استفانی-(به نقل از مهرداد رایجیان ، بزه دیده در فرآیندکیفری، ترجمه دکتر حسن دادبان-خط سوم-1381).

در زندگی افراد بشر روزهایی است که هیچگاه از خاطر زدوده نمی شود. بی شک یکی از این روزها که شاید مهمترین روز باشد که در آن دوره جدیدی از زندگی رقم می خورد، روزی است که شخص با توجه به دانشی که آموخته و حرفه ای که به آن دلبسته، کار خود را بعنوان یکی از افراد جامعه آغاز می کند، در این نوشته خاطره سرآغاز کار قضایی نویسنده به تحریر کشیده شده است.

در این ابیات مولانا را در چهره فیلسوفی انسان گرا می بینید کسی که خود را با معبود یکی می داند، به ارزش های والای انسانی عشق می ورزد و این دلدادگی را در ترنمی آهنگین به قلم می آورد احترام به کرامت انسانی نتیجه چنین دیدگاهی است.

و لقد کرمنا بنی آدم و حملنا هم فی البر و البحر و رزقنا هم من الطیبات و فضلنا هم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا ( بنی اسرائیل 70)

نه پیامم نه کلامم                              نه سلامم نه علیکم
نه سپیدم نه سیاهم                          نه چنانم که تو گویی
نه چنینم که تو خوانی                        و نه آنگونه که گفتند و شنیدی
نه سمائم نه زمینم                            نه به زنجیر کسی بسته‌ام و برده دینم
نه سرابم                                          نه برای دل تنهایی تو جام شرابم
نه گرفتار و اسیرم                             نه حقیرم
نه فرستاده پیرم                               نه به هر خانقه و مسجد و میخانه فقیرم
نه جهنم نه بهشتم                            چُنین است سرشتم
این سخن را من از امروز                    نه گفتم، نه نوشتم

بلکه از صبح ازل با قلم نور نوشتم

گر به این نقطه رسیدی                   به تو سر بسته و در پرده بگویم
تا کسی نشنود این راز گهربار جهان را

آنچه گفتند و سُرودند تو آنی خودِ تو جان جهانی
گر نهانی و عیانی                              تو همانی که همه عمر به دنبال خودت نعره زنانی

تو ندانی که خود آن نقطه عشقی   تو خود اسرار نهانی

تو خود باغ بهشتی                              تو به خود آمده از فلسفه چون و چرایی
به تو سوگند                                    که این راز شنیدی و نترسیدی و بیدار شدی در همه افلاک بزرگی
نه که جُزئی                                    نه که چون آب در اندام سَبوئی
تو خود اویی بخود آی                          تا در خانه متروکه هرکس ننشینی و
بجز روشنی شعشعه پرتو خود هیچ نبینی و گلِ وصل بچینی

زان یاردلنوازم شکریست باشکایت 

 گرنکته دان عشقی بشنو تو این حکایت

رندان تشنه لب را آبی نمی دهد کس

گویا ولی شناسان رفتند از این ولایت

درزلف بی کمندش ای دل مپیچ کانجا

سرها بریده بینی بی جرم وبی جنایت

در این شب سیاهم گم گشت راه مقصود

از گوشه ای برون آی ای کوکب هدایت

از هرطرف که رفتم جز وحشتم نیفزود

زنهار ازاین بیابان وین را ه بی نهایت

ای آفتاب خوبان می جوشد از درونم

یکساعتم بگنجان درسایه عنایت

این راه بی نهایت منزل کجا توان بست

کش صد هزار منزل بیش است درهدایت

عشقت رسد بفریا د ار خود بسان حافظ

قران زبر بخوانی باچارده روایت

سال روز شهادت سرور آزادگان جهان حسین ابن علی که درودخدا برا وباد ورادمردان وفادارش را تسلیت میگویم

دعاوی خانوادگی ، کلاف سردر گم

امروز صبح به یکی از مجتمع های اختصاصی دعاوی مربوط به خانواده رفتم، تعداد زیادی از زنان و مردان در راهروها به دنبال رسیدگی به پرونده هایی بودند که به عقیده اینجانب تشکیل این پرونده ها که باید در راستای اجرای عدالت و ایفای حقوق خانواده باشد ، بیش تر به ضرر ایشان اعم از زن و مرد تمام شده است. در چهره اغلب افرادی که به این منظور به این دادگاه ها رجوع می کنند نوعی سرگشتگی وعصبانیت ناشی از طولانی بودن رسیدگی ها و گاه درماندگی مشاهده می شد و این احساس هر زمان که به ندرت به این مجتمع ها رجوع می کنم در من ایجاد می شود که آیا راه و روش قانونی و شرعی که برای رسیدگی به اختلافات زناشوئی پیش گرفته ایم، ایجاد آرامش و امنیت در افراد می کند یا خیر. اشکال در کجا است، آیا اشکال فرهنگ جامعه است، آیا اشکال در قانون است، آیا اشکال در برداشت قاضیان و مجریان از قانون است که چنین سردرگمی را در باب رجوع به این گونه دادگاه ها دامن زده است.

اگر کسی بگوید که اشکال در فرهنگ مردم است، باید گفت این همان مردمی هستند که چهل پنجاه سال پیش اصولا کاری به دادگاه خانواده نداشته و تقاضای طلاق در خانواده ها امری نادر بود، بررسی این مقوله فرهنگی در عهده این نویسنده نیست و بهتر است آن را به بررسی های جامعه شناسان واگذار کنیم تا کنکاش لازم را در این زمینه بعمل آورند که چرا علاقه به جدایی و برهم زدن کانون خانواده چنان فراوان شده است که هر کدام از ما در فامیل خود حداقل چند مورد سراغ داریم که در گذشته چنین مواردی وجود نداشت. بحثی که در این جا مطرح می کنیم، بحث قانونی است در اینجا چند نکته قابل توجه است نکته اول، تنوع مقررات قانونی مربوط به خانواده است که به تعدادی از این قوانین اشاره می شود.

1-کتاب های هفتم و هشتم و نهم از قانون مدنی مصوب 1307 و قانون راجع به ازدواج مصوب 1310 شمسی

2-قانون راجع به انکار زوجیت مصوب 1311

3-قانون حمایت خانواده مصوب 1353 و آئین نامه اجرایی آن

4-قانون تشکیل دادگاه های مدنی خاص مصوب مهرماه 1358

5-قانون واگذاری حق حضانت فرزندان صغیر به مادران آن ها مصوب 1364

6-قانون مربوط به حق حضانت مصوب 21/4/65

7-قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق مصوب 1371 و آئین نامه اجرایی آن

8-قانون دیگر تبصره های 3و 6 قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق مصوب 1373

9-قانون الحاق یک تبصره به ماده 1082 قانون مدنی در مورد مهریه مصوب 1376

10-قانون اختصاص تعدادی از دادگاه های موجود به دادگاه های موضوع اصل 21  اساسی (دادگاه های خانواده) مصوب 1376

11-قانون تعیین مدت اعتبار گواهی عدم امکان سازش مصوب 1376

12-قانون اصلاح ماده 1173 قانون مدنی مصوب 1376

13-آئین نامه اجرایی قانون الحاق یک تبصره به ماده 1082 قانون مدنی مصوب 1377 هیئت وزیران

14-مواد کیفری مندرج در قانون مجازات اسلامی مانند ماده 642 در مورد ترک انفاق، 643 عقد غیر قانونی، 644 در مورد تزویج در عده و645 ، در مورد عدم  ثبت واقعه ازدواج، 646 ازدواج قبل از بلوغ ، 647، فریب در امر ازدواج

علاوه بر این ها قوانین دیگری مربوط به مسائل خانواده وجود دارد که قابل شمارش است برای جلوگیری از اطاله کلام از برشماری آن ها خودداری می شود.

این مقررات قانونی مختلف و بعضی معارض همدیگر، باعث عدم شفافیت قوانین مربوط به خانواده و سردرگمی متصدیان امر قضا و وکلا و حقوقدانان است، بهتر است قانون گذار ضمن لایحه ای تحت عنوان (قانون جامع خانواده)، کلیه موارد را در یک مجموعه گرد آوری و به تصویب رساندتا از هرج و مرج قانونی جلوگیری شود.

نکته دوم: گوناگونی دعاوی خانواده: با توجه به مطلب پیش گفته، دعاوی متعددی در دادگاه های مختلف مطرح می شود، که به شرح ذیل است.

1-دعاوی طلاق یاتقاضای صدور گواهی عدم امکان سازش

2-دعوی مطالبه مهریه از طرف زوجه

3-دعوی تمکین از طرف زوج

4-دعوی مطالبه نفقه از طرف زوجه

5-دعوی مطالبه نفقه طفل

6-دعوی حضانت

7-دعوی انکار زوجیت

و دعاوی که در حاشیه زندگی زناشویی اعم از جزایی و حقوقی مطرح می شود، مثل شکایت ایراد ضرب و جرح و رابطه نامشروع و غیر آن.

با این منابع قانونی و این دعاوی، زن و شوهری که با یکدیگر اختلاف دارند، مانند دو رزمنده هر کدام برحسب اوضاع و احوال، برخی از دعاوی یا همه آن ها را برای منکوب کردن طرف دیگر بکار می برند و صحنه زندگی به صورت صحنه یک نزاع بی هدف در می آید و پس از سالیان زن و شوهر هر دو خسته و درمانده از این آمد و شدها به دادگاه ها و پیامد های ناخوشایندی که همراه آن هست جز عمر بر باد رفته چیزی نخواهند دروید.

 برای مثال زن دعوی مهریه را  که بعضی مواقع پرداخت آن به وسیله شوهر غیر ممکن است مطرح می کند، مرد اگر مشاور خوبی داشته باشد، تقاضای اعسار از پرداخت مهریه می کند،    حال فرض کنید برای مهریه پانصد سکه تمام بهار آزادی است و به ضرر شوهر حکم صادر شده است شوهر اعسار می دهد و تقاضای تقسیط می کند، دادگاه معمولا با توجه به این که اکثریت زوج ها، فاقد درآمد مکفی هستند مهریه را به ماهی یک یا دو سکه تقسیط می کند، این بدین معنی است که زن باید 500 ماه یا 250 ماه، ماهیانه دو سکه بگیرد.

و پانصد ماه یعنی 41 سال، 41 سال به معنی مرگ یا کهولت سن است.اکنون زن که از گرفتن یک جای مهریه به نتیجه نرسیده تقاضای نفقه می دهد، مرد بلافاصله دادخواست تمکین مطرح می کند، اگر فرزند داشته باشند، دعاوی مربوط به حضانت مطرح می شود و به این ترتیب این جنگ، ادامه می یابد.

نکته سوم: با وضعی که پیش آمده است. فشار شدید این دعاوی روی محاکم خانواده است که هر روز مواجه با مشکلات جدیدی هستند، قانون گذار برای حل موضوع در ماده واحده قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق در تبصره 3 مقرر داشته. اجرای صیغه طلاق و ثبت آن در دفتر موکول به تأدیه حقوق شرعی و قانونی زوجه اعم از مهریه، نفقه، جهیزیه و غیر آن به صورت نقدی می باشد با این حال دیده می شود که بعضی از دادگاه ها تنها به صدور گواهی عدم امکان سازش و یا طلاق اقدام می کنند و طرفین را برخلاف قانون به اقامه دعاوی جداگانه هدایت می نمایند.

نکته چهارم:   ورود به دعاوی خانوادگی، دردادگاه خانواده ،مسولیتی سنگین به عهده دادرس میگذارد.به خاطر طبع اینگونه دعاوی که در آنها علاوه بر قانون احساس نقش غیر قابل انکاری دارد،قاضی دادگاه باید فردی باشدخلیق، با حوصله، کسی که تحت تأثیر احساسات قرار نمی گیرد، باید بتواند اظهارات طرفین را بشنود و در راستای پی بردن به حقیقت از مددکاران اجتماعی و مشاوران که می توانند با مراجعه به منزل زن و شوهر از وضعیت زندگی و اخلاقی آنها مطلع گردند برای شناخت زوجین استفاده کند. شور بختانه در یکی از مجتمع های خانواده  دیدم که از مددکاران اجتماعی بجای اینکه بعنوان معین دادگاه در شناسایی طرفین دعوی و چگونگی  اختلافات استفاده شود برای نوشتن اخطاریه و احضاریه استفاده میشد که واقعا باعث تأسف است. دادرس بایددر صدور رأی تعجیل نورزد، همیشه در این تلاش باشد که دیدگاه های طرفین را به یک دیگر نزدیک کند و آن ها را به سمت سازش مخصوصا زمانی که فرزندی داشته باشند هدایت کند، در این خصوص نکات بسیار زیادی می تواند مورد توجه قرار گیرد که در هر دعوایی و در مورد هر انسانی تفاوت دارد، بیاد داشته باشیم که هر آدمی، عالمی است و قاضی باید بکوشد در زمان کمی که در اختیار دارد به روح انسان ها نقب بزند  این امر فراست و زیرکی زاید الوصفی را طلب می کند، بی شک در دادگاه های خانواده ما، قضات نیک نام و خلیق فراوانند اما دیده می شود بعضی مواقع، در بعضی دادگاه ها، به جای رسیدگی به مشکل طرفین، به مشکل آن ها دامن زده می شود، به خاطرم هست در دادگاهی، خانمی برای مهریه و نفقه درخواست داده بود، ریاست محترم دادگاه بلافاصله در حضور طرف در جلسه به آن خانم گفت: تو هیچ حقی نداری؟! این حرف نه تنها باعث حل موضوع نگردید، بلکه پس از ترک دادگاه، شوهر به زن گفت: دیدی هیچ غلطی نتوانستی بکنی و همچنین باعث درگیری طرفین بیرون دادگاه و تشکیل یک پرونده کیفری ایراد ضرب و جرح گردید. دعوی زناشویی  با دعوای سفته با مطالبه طلب یکسان نیست که با توجه به قوانین خشک و بی روح به آن پاسخ داد، چنین دعوایی رسیدگی خاصی را طلب می کند به همین دلیل است که قانون گذار، به موجب قانون اختصاص دادگاه های موجود به دادگاه های موضوع اصل 21 قانون اساسی، مقرر داشت دادگاه های خاص به این موضوعات رسیدگی کنند، بنابراین در صدور ابلاغ قضایی به قضات دادگاه خانواده باید بر این مسائل توجه شود.

نتیجه گیری و پیشنهاد

خانواده به عنوان سلول اجتماعی در جوامع  بشری دارای اهمیت فراوانی است در نتیجه برای تشیید مبانی آن، قانون گذاران راه های فراوانی را در نظر گرفته اند که در صورت اختلاف بین زوجین به آن لطمه وارد نشود بهمین خاطر است که اصل 21 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ضمن مکلف کردن دولت به رعابت حقوق زن و حمایت مادران به ایجاد دادگاه صالح برای حفظ کیان وبقای خانواده توجه کرده است، شور بختانه در کشور ما وجود قوانین و رویه ها و مراجع مختلف رسیدگی با توجه به خط مشی دادگاهها صحنه اختلافات خانوادگی را بصورت میدان نبرد بین زن و شوهر در آورده است به طوری که در صورت  اختلاف بین زوجین هریک برای منکوب ساختن دیگری به اقامه دعاوی گوناگون علیه همدیگر دست می یازند و دادگاهها نیز بر این اختلاف دامن میزنند .بنابراین به دو مقوله قانون وقاضی باید توجه شود ،همانگونه که پیشنهاد شد حق اینست که قانونگذار،طرح جامع قوانین و مقررات مربوط به خانواده را در یک مجموعه ایجاد کند و آنگاه دستگاه قضایی در انتخاب قضات شایسته برای چنین دادگاههایی که به دعاوی خانوادگی رسیدگی میکنند اقدام نماید بنحوی که قاضی همگام و همراه با طرفین سعی کند مرهمی بر دردها و آلام آنان باشد و با توجه اقدامات و نصیحت های لازم در جلوگیری از هم پاشیدگی بنیان خانواده ها اقدام کند، در این ارتباط استفاده از مشاوران و مددکاران اجتماعی برای اینکه قاضی را در جریان وضع زندگی طرفین بگذارند ضروری است.

درشب ترور مولا علی تنها مطبی که شایسته دیدم اشعارملای رومی درمدح امیرمومنان است که چند بیت ازآن رامی آورم.

از علی آموز اخلاص عمل                     شیرحق را دان منزه ازدغل

درغزا بر پهلوانی دست یافت                    زود شمشیری  برآورد و شتافت

او خدو انداخت بر روی علی                     افتخارهر نبی و هرولی

او خدو انداخت بر رویی که ماه                   سجده آردپیش او در سجده گاه

درزمان انداخت شمشیر آن علی                کرد او اندرغزااش کاهلی

گشت حیران آن مبارز زین عمل                   ازنمودن عفو و رحمت بی محل

گفت بر من تیغ تیز افراشتی                       ازچه افکندی مرا بگذاشتی

آن چه دیدی بهتر ازپیکارمن                        که شدستی سست در اشکار من

آن چه دیدی که چنین خشمت نشست                 آنچنان برقی نمودو باز جست

در شجاعت شیر رحمانیستی                              در مروت خود که داند کیستی

در مروت ابر موسایی به تیه                               کامد از آن خان و نان بی شبیه

باز گو ای باز پر افروخته                                   باشه و باساعدش آموخته

با.گو ای باز عنقا گیر شاه                                 ای سپاه اشکن بخود نی باسپاه

امت وحدی  و یکتن صد هزار                              بازگو ای بنده بازت را شکار

درمحل قهر این رحمت زچیست                       اژدها را دست دا دن کارکیست

گفت من تیغ از پی حق می زنم                          بنده حقم نه مامورتنم

شیرحقم نیستم شیر هوا                                فعل من بر دین من باشد گوا

ما رمیت اذ رمیت درحراب                                من چو تیغم وان زننده آفتاب 

رخت خودرامن زره برداشتم                                 غیر حق را من عدم انگاشتم

سایه ام من کدخدایم آ فتاب                              حاجبم من نیستم اوراحجاب

چون در آمد علتی اندر غزا                                    تیغ را دیدم نهان کردن سزا

                                                       التماس دعا

 باز هم معضل آرای قطعی خلاف شرع

 آمده بود دفتر ، یک رأی قطعی در دست که بر اساس آن ، دادگاهی رأی قبلی خود را نقض و رآی جدیدی به ضررش صادر کرده بود.شگفت زده بود و ناراحت که چطور میشود همین دادگاه قبلا در همین پرونده به نفعش رأی داده و حالا به خاطر یک اقدام طرف ، از رأی خود برگشته است.مبلغ مدعی به صدها میلیون تومان بود و مراجع آدمی بود که نمیتوانست چنین وجهی را به طرف بدهد،رأی را دیدم متوجه شدم دادگاه خلاف بین قانون وشرع رأی خود را نقض کرده است.بگذریم از اینکه رأی چه بود، مربوط به کدام دادگاه بود و چه امر خلاف شرع و قانونی در آن پیش آمده بود .تنها میخواهم معضل ایجاد شده را که قبلا نیز درباره آن صحبت کرده ام کمی بشکافم.

                                                    کارت منزلت      

 امروز از پستخانه پاکتی حاوی کارت منزلت به دستم رسید. این کارت نشانه خوبی است برای اینکه بدانی پس از سالیان سال زحمت و مرارت در دستگاه دولتی بالاخره مسئولین با صدور و ارسال آن این پیام را برایت میفرستند که زحماتی که در جریان خدمت دولتی کشیده ای بدون پاداش نمی ماند و پاداش آن همین کارتی است که برایت ارسال داشته اند و بوسیله آن می توانی از مترو ، استخر، اتوبوس و دیگر مزایا بهره مند شوی .